Program SAFE, czyli Security Action for Europe (Finansowy Instrument Zwiększenia Bezpieczeństwa), to mechanizm Unii Europejskiej, który zapewnia państwom członkowskim pożyczki do 150 mld euro na inwestycje w obronność. Przyjęty przez Radę UE 27 maja 2025 r., wszedł w życie 29 maja po publikacji w Dzienniku Urzędowym. Inicjatywa odpowiada na rosnące zagrożenia geopolityczne, zwłaszcza agresję Rosji na Ukrainę, wzmacniając europejski przemysł obronny i gotowość militarną.
Czym jest Instrument na rzecz Zwiększenia Bezpieczeństwa Europy (SAFE)?
Program SAFE ma wspierać państwa Unii we wzmacnianiu ich potencjału obronnego. Program przewiduje 150 mld euro wsparcia w formie niskooprocentowanych pożyczek przeznaczonych głównie na zakup sprzętu wojskowego produkowanego w Europie.
Z pożyczek mogą korzystać wyłącznie państwa członkowskie Unii. Jednocześnie nie wszystkie elementy zamówień muszą pochodzić z krajów wspólnoty. Zgodnie z zasadami przedstawionymi przez Komisja Europejska, maksymalnie 35 proc. kosztów komponentów może pochodzić spoza UE, Europejskiego Obszaru Gospodarczego lub Ukrainy.
Pożyczki w ramach SAFE mają być korzystnie oprocentowane i długoterminowe. Jak wyjaśniał unijny komisarz ds. budżetu Piotr Serafin, przez pierwsze 10 lat nie trzeba spłacać kapitału, a jedynie odsetki. Okres spłaty może wynosić nawet do 45 lat. Według reportera TVN24, oznacza to dziesięcioletni okres karencji, w którym państwa mogą przeznaczyć pozyskane środki przede wszystkim na inwestycje w rozwój zdolności obronnych.
Jakie zakupy finansuje SAFE?
Instrument SAFE wspiera zakupy sprzętu i technologii obronnych podzielone na dwie główne kategorie.
Kategoria 1 – podstawowe zdolności obronne
W tej grupie znajdują się przede wszystkim systemy i technologie o bezpośrednim znaczeniu dla działań bojowych oraz bezpieczeństwa infrastruktury. Należą do nich m.in.:
- amunicja i pociski,
- systemy artyleryjskie oraz zdolności do precyzyjnych uderzeń dalekiego zasięgu,
- wyposażenie żołnierzy, broń piechoty i systemy wsparcia walki naziemnej,
- małe drony oraz systemy przeciwdziałania dronom,
- ochrona infrastruktury krytycznej,
- zdolności w zakresie cyberbezpieczeństwa,
- mobilność wojskowa i systemy kontrmobilności.
Kategoria 2 – zaawansowane systemy obronne
Druga kategoria obejmuje bardziej złożone i technologicznie zaawansowane rozwiązania, takie jak:
- systemy obrony przeciwlotniczej i przeciwrakietowej,
- morskie zdolności nawodne i podwodne,
- drony inne niż małe i powiązane systemy antydronowe,
- strategiczny transport powietrzny i tankowanie w powietrzu,
- systemy dowodzenia i rozpoznania (C4ISTAR),
- technologie kosmiczne i ochrona infrastruktury kosmicznej,
- sztuczna inteligencja oraz systemy walki radioelektronicznej.
Dla projektów z drugiej kategorii obowiązują bardziej rygorystyczne warunki techniczne i przemysłowe, w tym możliwość modyfikowania sprzętu bez ograniczeń ze strony podmiotów spoza UE.
Program SAFE – wsparcie dla europejskiej obronności
Program SAFE ma na celu nie tylko zwiększenie wydatków na obronność, ale także wzmocnienie europejskiego przemysłu zbrojeniowego. W ramach finansowanych zamówień obowiązuje zasada, że maksymalnie 35 proc. kosztów komponentów może pochodzić spoza Unii, Ukrainy lub państw należących do Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Europejskiego Stowarzyszenia Wolnego Handlu. Rozwiązanie to ma ograniczyć zależność od zewnętrznych dostawców oraz zwiększyć niezależność technologiczną Europy.
Instrument przewiduje również szeroką współpracę międzynarodową. Choć pożyczki mogą otrzymywać wyłącznie państwa członkowskie UE, w realizacji wspólnych zamówień mogą uczestniczyć także partnerzy zewnętrzni, m.in. Norwegia, Islandia, Kanada, Japonia czy Korea Południowa. W projektach mogą brać udział również państwa kandydujące do UE, takie jak Albania i Macedonia Północna, a także partnerzy bezpieczeństwa UE, w tym Wielka Brytania i Mołdawia. Inne państwa spoza UE będą mogły się przyłączać, jeśli wcześniej zawrą z UE partnerstwo w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony.
Pierwsze decyzje dotyczące finansowania zapadły w lutym 2026 r., kiedy Rada Unii Europejskiej zatwierdziła wsparcie dla 16 państw członkowskich. Ich krajowe plany inwestycji obronnych zostały pozytywnie ocenione przez Komisja Europejska, co umożliwi podpisanie umów pożyczkowych i wypłatę pierwszych środków. Analizowane są także kolejne projekty zgłoszone m.in. przez Czechy, Francja i Węgry. Spośród 19 przedstawionych planów aż 15 obejmuje projekty realizowane wspólnie z Ukrainą.
Mechanizm finansowy i warunki instrumentu SAFE
Mechanizm finansowy SAFE opiera się na udzielaniu państwom członkowskim Unii Europejskiej długoterminowych pożyczek finansowanych z budżetu UE. Zgodnie z rozporządzeniem ustanawiającym ten instrument – „pomoc finansowa ma formę pożyczki udzielanej państwu członkowskiemu przez Unię” (art. 5). Środki na finansowanie programu pochodzą z operacji pożyczkowych prowadzonych przez Komisję Europejską. Komisja może w tym celu pozyskiwać kapitał na rynkach finansowych lub od instytucji finansowych w imieniu Unii Europejskiej. Operacje te przeprowadza się w euro, a następnie środki są przekazywane państwom członkowskim w formie pożyczek przeznaczonych na inwestycje w sektorze obronnym.
Aby uzyskać wsparcie finansowe, państwo członkowskie musi złożyć wniosek do Komisji Europejskiej wraz z planem inwestycji w europejski przemysł obronny. Plan ten jest następnie oceniany przez Komisję, która sprawdza jego zgodność z kryteriami określonymi w rozporządzeniu. Po pozytywnej ocenie Komisja przedstawia wniosek Radzie Unii Europejskiej, która podejmuje decyzję wykonawczą zatwierdzającą udzielenie pożyczki. Po przyjęciu decyzji przez Radę Komisja zawiera z danym państwem członkowskim umowę pożyczki oraz porozumienia operacyjne określające szczegółowe warunki finansowania. Dokumenty te regulują m.in. harmonogram wypłat, kontrolę wykorzystania środków oraz dokumentację potwierdzającą realizację inwestycji. Jak wskazano w rozporządzeniu, „umowa pożyczki określa okres dostępności i szczegółowe warunki wsparcia (…) Maksymalny okres obowiązywania umowy pożyczki wynosi 45 lat” (art. 10 ust. 2).
Program przewiduje również możliwość wypłaty płatności zaliczkowych, które mają umożliwić szybkie rozpoczęcie realizacji projektów obronnych. Państwa członkowskie mogą wnioskować o zaliczkę wynoszącą do 15 proc. przyznanej pożyczki, a jej wypłata następuje po wejściu w życie umowy pożyczki.
W ramach instrumentu SAFE wprowadzono także zasady ostrożnościowe dotyczące dystrybucji środków finansowych. W szczególności udział pożyczek przyznanych trzem państwom członkowskim otrzymującym największe wsparcie nie może przekroczyć 60 proc. całkowitej puli środków.
Polska i wykorzystanie środków z programu SAFE
Polska jest jednym z najważniejszych uczestników programu SAFE i jednocześnie jego największym beneficjentem finansowym. Zgodnie z deklaracjami pełnomocniczki rządu ds. programu SAFE, Magdalena Sobkowiak-Czarnecka, Polska pozostaje w pełni zaangażowana w realizację mechanizmu i ma otrzymać 43,7 mld euro wsparcia. Zgodnie z zapowiedziami pierwsza transza finansowania dla Polski ma zostać przekazana w kwietniu 2026 r.
W Polsce środki z SAFE będą wykorzystywane w ramach programu modernizacji sił zbrojnych „Polska Zbrojna”. Rząd przyjął w tym celu uchwałę upoważniającą ministrów obrony i finansów do podpisania odpowiednich umów z instytucjami unijnymi. Finansowanie ma być obsługiwane przez Bank Gospodarstwa Krajowego, który zaciągnie pożyczkę na rzecz Fundusz Wsparcia Sił Zbrojnych.
Fot. nagłówka: Grafika Komisja Europejska
O autorze
Absolwentka stosunków międzynarodowych i studentka dziennikarstwa i medioznawstwa na Uniwersytecie Warszawskim. Najbardziej interesuje mnie polityka międzynarodowa, funkcjonowanie organizacji międzynarodowych, rola mediów w społeczeństwie oraz rola nowych technologii w kształtowaniu współczesnych procesów społecznych i politycznych.