Nowy Jork nie bez powodu bywa nazywany światową stolicą. Globalne znaczenie metropolii, zazwyczaj widoczne w sprawach kultury czy biznesu, we wrześniu obejmuje także politykę międzynarodową. Za nami debata generalna Zgromadzenia Ogólnego ONZ – najważniejsze coroczne wydarzenie dyplomatyczne.
Ogólnie o Zgromadzeniu Ogólnym
W dniach 22-30 września działo się wiele. To tak zwany „tydzień wysokiego szczebla”, kiedy na formalne szczyty i kuluarowe spotkania do międzynarodowego kompleksu na Manhattanie przybywają przywódcy z całego świata. Wszystkie oczy zwrócone są przede wszystkim na debatę generalną, czyli uroczyste przemówienia głów państw.
Dlaczego debata generalna jest tak istotna? Częściowo wynika to z samej roli Zgromadzenia Ogólnego w ONZ. Organizacja ma wprawdzie bardzo rozbudowaną strukturę: pięć głównych organów i wiele pomocniczych komisji czy agencji. W tym szerokim gronie instytucji międzynarodowych dwie zasługują jednak na szczególną uwagę. Rada Bezpieczeństwa podejmuje najważniejsze decyzje i liczy 15 członków (w tym 5 stałych z prawem weta: Wielką Brytanię, Francję, Stany Zjednoczone, Rosję i Chiny). To instytucja „kierownicza”, często sparaliżowana z powodu weta stałych członków. Z kolei za najbardziej otwarte forum, w którym istotne kwestie omawiają wszystkie kraje członkowskie ONZ, uchodzi właśnie Zgromadzenie Ogólne. To ono przyjmuje również budżet organizacji i decyduje o obsadzeniu pozostałych organów. Zgromadzenie jest odpowiednikiem parlamentu i symbolicznym „głosem świata” – na debacie generalnej poznajemy aktualne stanowisko wszystkich krajów w zasadniczych kwestiach.
Wyjątkowe są reguły rządzące debatą. Pierwsza przemawia Brazylia, mimo że nie ma to nic wspólnego z kolejnością alfabetyczną. W okresie początków ONZ brazylijscy delegaci zgłaszali się na ochotnika do rozpoczęcia debaty, gdy nikt inny nie kwapił się do zabrania głosu – i tak powstała honorowana do dziś tradycja. Jako drugie występują Stany Zjednoczone, gospodarz Zgromadzenia Ogólnego. Co ciekawe, przemowy obowiązuje „dobrowolny” limit czasowy 15 minut, który często nie jest przestrzegany. Rekordowo długa mowa wygłoszona przez Fidela Castro w 1960 roku trwała… ponad 4 godziny.
Amerykańska perspektywa
Spośród tegorocznych przemówień największym echem odbiło się wystąpienie Donalda Trumpa. Gospodarz Zgromadzenia Ogólnego przedstawił ONZ jako dysfunkcyjną instytucję, która nie spełnia swojego zadania – utrzymania pokoju i bezpieczeństwa. Trump stwierdził, że podczas gdy on sam zakończył siedem wojen (eksperci podważają tę tezę), działanie ONZ ogranicza się do pustych słów, które nie rozwiązują konfliktów. Dalej padł zarzut, że ONZ „funduje atak na zachodnie państwa i ich granice”, ponieważ pomaga uchodźcom. W swoją szeroką krytykę ONZ prezydent USA wplótł też osobistą anegdotę o tym, jak lata temu, jeszcze jako nowojorski biznesmen, złożył projekt remontu budynków ONZ, który odrzucono. Trump przekonywał słuchaczy, że jego remont byłby tańszy i lepszy.
Prezydent skrytykował również cztery lata „słabości, bezprawia i radykalizmu poprzedniej administracji”. Teraz Ameryka „jest obdarzona najsilniejszą gospodarką, najsilniejszymi granicami, najsilniejszym wojskiem, najsilniejszymi przyjaźniami i najsilniejszym duchem spośród narodów świata”.
Po raz kolejny Trump miał również wiele gorzkich słów dla Starego Kontynentu. Europę poddał krytyce z powodu jej polityki migracyjnej, rzekomo powodującej wzrost przestępczości, a także klimatycznej (z wypowiedzi wynikało, że globalne ocieplenie nie istnieje). Europejski wątek przemówienia najlepiej podsumowuje mocna diagnoza polityka: „Wasze kraje idą do piekła”.
Uznanie Palestyny
Tegoroczną sesję Zgromadzenia Ogólnego, mimo dużego zainteresowania mową Trumpa, zdominowała jednak kwestia wojny w Gazie. Od dawna wiadomo, że społeczność międzynarodowa w większości opowiada się za rozwiązaniem dwupaństwowym. Oznaczałoby ono powstanie niepodległej Palestyny na terytoriach Zachodniego Brzegu i Strefy Gazy, obecnie okupowanych przez Izrael.
Palestyna istnieje pod nazwą Autonomii Palestyńskiej, nie w pełni suwerennego bytu zarządzającego częścią Zachodniego Brzegu. Uznaje go 157 spośród 193 państw członkowskich ONZ – ponad 80% ogółu, z wyraźną tendencją wzrostową. Od początku obecnego konfliktu w Strefie Gazy do tego grona dołączyło 20 krajów, w tym aż 10 z nich w trakcie tegorocznego „tygodnia wysokiego szczebla”. To między innymi Francja, Wielka Brytania, Australia, Kanada czy Portugalia.
Dlaczego te państwa dokonały symbolicznego kroku uznania Palestyny właśnie teraz? Emmanuel Macron na konferencji poświęconej rozwiązaniu dwupaństwowemu podkreślił, że sytuacja jest krytyczna, a dalsze zwlekanie mogłoby przekreślić jakiekolwiek szanse na państwo palestyńskie: „Najgorsze może jeszcze się zdarzyć: czy to śmierć kolejnych niezliczonych cywilów, wygnanie ludności Gazy do Egiptu, aneksja Zachodniego Brzegu, śmierć zakładników przetrzymywanych przez Hamas (…)”. Prezydent Francji i inni przywódcy podkreślali przy tym, że ich gest nie oznacza ani wsparcia dla terrorystów, ani zerwania z Izraelem. Według Macrona “to uznanie [Palestyny] jest jedynym rozwiązaniem, które przyniesie pokój Izraelowi.”
W istocie prowadzone są działania na rzecz pokoju. Owocem obrad wspomnianej konferencji jest przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne deklaracja. Apeluje ona o zakończenie wojny, powołanie przejściowej instytucji zarządzającej Gazą i misji stabilizacyjnej pod egidą ONZ, a w dłuższej perspektywie utworzenie Palestyny w granicach z 1967 roku. Zgromadzenie Ogólne poparło mediację Egiptu, Kataru i USA, która ma osiągnąć rozejm i pierwszy krok planu.
Presja na Izrael rośnie w miarę, jak ofensywa w Gazie oceniana jest coraz bardziej krytycznie przez społeczność międzynarodową. 16 września niezależna komisja ONZ opublikowała raport stwierdzający, że w jej ocenie w Gazie doszło do ludobójstwa. Postępowanie w sprawie ludobójstwa trwa w Międzynarodowym Trybunale Karnym (ICC). Ściga on również premiera Benjamina Netanjahu i byłego ministra obrony Yoava Gallanta, oskarżonych o zbrodnie wojenne.
Rozmowy w trakcie „tygodnia wysokiego szczebla” dotyczyły nie tylko Gazy, ale i Zachodniego Brzegu. W sierpniu Izrael ogłosił bowiem plany budownictwa w tak zwanym obszarze E1, które przecięłoby to terytorium w połowie. Ogłaszając plan, minister finansów Izraela powiedział:
„Oni będą mówić o palestyńskim śnie, a my będziemy kontynuować tworzenie żydowskiej rzeczywistości. Ta rzeczywistość jest tym, co na stałe pogrzebie ideę państwa palestyńskiego, bo nie ma czego uznać i kogo uznać.”
W tym kontekście przełomowa jest niedawna deklaracja amerykańskiego prezydenta – Donald Trump ogłosił, że nie pozwoli Izraelowi na aneksję Zachodniego Brzegu. Administracja Trumpa rzekomo rozmawiała o tym z rządem Netanjahu, który rozważał stanowcze kroki w reakcji na uznanie Palestyny przez 10 państw.
Międzynarodowy Trybunał Karny ocenił w 2024 roku, że osadnictwo żydowskie na Zachodnim Brzegu jest nielegalne. Izrael ma według Trybunału obowiązek, by „natychmiast zakończyć całą nową działalność osadniczą i ewakuować wszystkich osadników” z tego terenu. Trudno to jednak sobie wyobrazić – na Zachodnim Brzegu mieszka ponad 10% populacji Izraela.
Pozostałe wydarzenia
Poza przewodnimi tematami wystąpienia Trumpa czy sprawy palestyńskiej, na forum ONZ poruszano bardzo wiele innych kwestii, z których nie sposób zdać całościową relację. Dwa wydarzenia wymagają jednak krótkiego przywołania.
Po pierwsze, polskiego obserwatora ciekawić może wystąpienie naszego kraju. W debacie generalnej Polskę reprezentował prezydent Karol Nawrocki. W jego przemówieniu ważne miejsce zajmował wątek dwóch obecnie trwających konfliktów. Nawrocki mówił o wojnie w Ukrainie jako o kluczowym teście ładu międzynarodowego, któremu zagraża nowy koncert mocarstw; przypomniał też o zaangażowaniu Polski w rozwiązanie dwupaństwowe konfliktu izraelsko-palestyńskiego (Palestynę uznajemy już od 1988 roku). W przemówieniu pojawił się także wątek polityczny – nawiązanie do ideologicznego „szaleństwa” Europy, które Nawrocki połączył z Zielonym Ładem. To narracja podobna do tej używanej wcześniej przez Donalda Trumpa – który swoją drogą miał obiecać Nawrockiemu, że Polska dołączy do szczytu G20 w Miami za rok.
Jak co roku odbył się również panel poświęcony Celom Zrównoważonego Rozwoju. To przyjęte 10 lat temu założenia, które ONZ chce zrealizować do 2030 roku. 17 celów dotyczy różnych dziedzin życia: od podstawowych potrzeb (cel 2: Brak głodu) po opartą na wartościach politykę (cel 16: pokój, sprawiedliwość i silne instytucje). Według tegorocznego raportu dokumentującego stopień wykonania planu, w tylko 35% celów dokonano znacznego lub umiarkowanego postępu. Te dane nie napawają optymizmem – osiągnięcie wszystkich lub choć części celów przez następne 5 lat wydaje się nierealistyczne. Natomiast wysiłki na rzecz ewentualnego wypracowania nowych priorytetów w dzisiejszym, dużo mniej nastawionym na międzynarodową współpracę świecie będą mieć dużą szansę na niepowodzenie. Brak planu na poprawę sytuacji – to dopiero przygnębiająca wizja.
Fot. nagłówka: Unsplash
O autorze
Jestem licealistą ze Szczecina. Pasjonuję się polityką krajową i międzynarodową, historią (szczególnie XX wieku), geografią polityczną i pokrewnymi dziedzinami. Lubię też gry planszowe oraz muzykę rockową.